W tym artykule przedstawię walutę lokalną BerkShares funkcjonującą w regionie Berkshires, w stanie Massachusetts, we wschodniej części Stanów Zjednoczonych.
Walutę można rozumieć jako funkcjonujący na pewnym obszarze system pieniądza. Pieniądz to z kolei środek służący do wymiany dóbr i usług. Może on też pełnić funkcje środka płatniczego (służącego spełnianiu zobowiązań), miernika wartości oraz środka przechowywania majątku, a także służyć przekazywaniu darów oraz inwestowaniu. Obecnie zazwyczaj wykorzystuje się pieniądz w formie banknotów i monet, a także w postaci zapisów elektronicznych.
Waluta lokalna to rodzaj pieniądza, który jest używany w obrębie pewnej społeczności lokalnej i nie jest emitowany przez instytucję państwową. Waluty, które nie są emitowane przez państwo, mogą być też nazywane walutami uzupełniającymi, walutami społecznościowymi lub walutami alternatywnymi. Zaletami stosowania tego typu walut mogą być na przykład:
- Wzmacnianie lokalnej gospodarki – używanie takich walut wspiera wymianę handlową w obrębie danej społeczności lokalnej, więcej towarów i usług jest kupowanych od lokalnych producentów, może to być szczególnie pomocne w społecznościach lokalnych doświadczających trudności ekonomicznych, w których mało jest pieniędzy państwowych (które uzyskuje się z zewnątrz).
- Wspieranie małych i średnich firm – firmy te mogą przyjmować płatności w walucie lokalnej, mogą także używać takiej waluty do wzajemnych rozliczeń.
- Wykorzystywanie zasobów, które inaczej nie zostałyby wykorzystane, na przykład pracy, która nie zostałaby opłacona pieniędzmi państwowymi, ale może zostać wymieniona za pośrednictwem waluty lokalnej. Korzystanie z waluty lokalnej może dać szansę wykonywania pracy i otrzymywania wynagrodzenia osobom, które mają trudność ze znalezieniem pracy płatnej pieniędzmi państwowymi.
- Rozwój bardziej zrównoważonej i przyjaznej dla środowiska gospodarki, poprzez wspieranie lokalnej produkcji i ograniczanie transportu towarów, a także większą świadomość tego, w jaki sposób dane produkty są wytwarzane (co często jest trudne do sprawdzenia w przypadku produktów sprowadzanych z odległych stron świata i tych, w których wytwarzaniu bierze udział wiele firm, działających w różnych krajach).
Do najbardziej znanych historycznych przykładów waluty lokalnej należy waluta emitowana w austriackim miasteczku Wörgl w latach 1932-33. W czasie wielkiego kryzysu gospodarczego, gdy w Wörgl było kilkaset bezrobotnych osób, Michael Unterguggenberger, burmistrz tego miasteczka, zdecydował się na wypróbowanie idei wolnego pieniądza, którą przedstawił Silvio Gesell (1862-1930). Ekonomiczne koncepcje tego autora zostały przez niego opisane w wydanej w 1916 r. pracy „Die natürliche Wirtschaftsordnung durch Freiland und Freigeld” („Naturalny porządek ekonomiczny przez wolną ziemię i wolny pieniądz”).
Burmistrz Wörgl miał do zrealizowania różne projekty, na przykład objęcie wszystkich mieszkańców siecią wodociągową i zasadzenie drzew przy ulicach. Dysponował kwotą, która stanowiła niewielką część sumy potrzebnej do realizacji tych inwestycji. Zamiast wydawać tę kwotę, złożył ją w banku jako zabezpieczenie dla wyemitowanych przez Wörgl pieniędzy. Następnie użył tych pieniędzy lokalnych do zapłaty za realizację pierwszego z projektów. Pieniądze wyemitowane przez Wörgl wymagały przyklejania na nich znaczka raz w miesiącu, co pozbawiało je 1% wartości. Ten spadek wartości pieniędzy, postulowany przez Silvia Gesella, sprawiał, że osoby, które otrzymywały te pieniądze, starały się je szybko wydawać. Dzięki temu w miasteczku zwiększyła się działalność ekonomiczna i zmniejszyło bezrobocie. Zostały zrealizowane nie tylko pierwotnie planowane przez burmistrza projekty, ale także zbudowano domy, skocznię narciarską oraz most z tabliczką informującą, że : „Ten most został zbudowany dzięki naszemu Wolnemu Pieniądzowi”. Pieniądz z Wörgl odniósł taki sukces, że został skopiowany w pobliskim mieście i wioskach, takie rozwiązanie chciano też wprowadzić w wielu innych austriackich gminach. W tym momencie austriacki bank centralny zdecydował się położyć kres istnieniu tych walut lokalnych. Ostatecznie o ich losie przesądził wyrok austriackich sądów. Emisja tego typu walut stała się w Austrii przestępstwem.
Choć waluta z Wörgl przestała istnieć, przez następne lata tworzone były nowe waluty lokalne i obecnie istnieje na świecie wiele tego rodzaju walut. Ich przykładami mogą być na przykład:
– funkcjonująca w Niemczech waluta Chiemgauer,
– działający w Szwajcarii od lat 30’ XX wieku system wymiany WIR,
– banki czasu,
– Lokalne Systemy Wymiany i Handlu (Local Exchange and Trade System – LETS, można też spotkać inne rozwinięcia tego skrótu),
– Systemy Wzajemnego Kredytu (Mutual Credit System – MCS), w Polsce funkcjonuje oparta na tym systemie waluta Zielony.
Jedną z takich walut jest też waluta lokalna BerkShares. Nie jest ona pierwszą tego typu inicjatywą w regionie Berkshires. Pojawiły się tam między innymi następujące inicjatywy związane z lokalnymi walutami i gospodarczą samodzielnością:
- Deli Dollars (Dolary Delikatesów), które zostały wyemitowane przez właściciela delikatesów w celu sfinansowania zmiany lokalizacji jego firmy. 10 tych dolarów kosztowało 8 zwykłych amerykańskich dolarów i można było za nie kupić produkty w nowej lokalizacji.
- Banknoty Berkshire Farm Preserve Notes, wyemitowane wspólnie przez dwa gospodarstwa rolne w celu sfinansowania rozpoczęcia działalności na wiosnę. Można je było wykorzystać w okresie zbiorów.
- Berk-shares, które były rodzajem kuponów, które klienci otrzymywali za zakupy w lokalnych sklepach w mieście Great Barrington (dostawali kupon o wartości 1 dolara za każde 10 dolarów wydanych w jednym ze sklepów uczestniczących w tej akcji). Kupony te mogły być wymieniane na towary jesienią w czasie wyznaczonego 3-dniowego okresu.
Waluta lokalna BerkShares w jej obecnej formie zaczęła funkcjonować w 2006 r. Powstała ona jako projekt mającego siedzibę w regionie Berkshires Centrum Schumachera na rzecz Nowej Ekonomii (Schumacher Center for a New Economics), organizacji non-profit działającej między innymi w dziedzinie walut lokalnych oraz społecznościowych funduszy ziemi (community land trusts).
Misją Centrum Schumachera na rzecz Nowej Ekonomii jest tworzenie wizji elementów sprawiedliwej i regenerującej gospodarki światowej, wprowadzanie tych elementów w swoim regionie Berkshires oraz opracowywanie programów edukacyjnych, aby szerzej udostępniać rezultaty podejmowanych działań, zachęcając w ten sposób do ich powielania.
W 2006 r. organizacja ta współpracowała z przedsiębiorstwami, bankami i osobami prywatnymi w celu założenia BerkShares, Inc. – organizacji non-profit, której członkostwo jest otwarte dla każdego mieszkańca regionu Berkshires. Jest ona zarządzana przez swoich członków, a roczne składki członkowskie wynoszą 25 jednostek waluty BerkShares lub 25 dolarów amerykańskich.
Organizacja BerkShares, Inc. zaprojektowała i wydrukowała banknoty BerkShares, na których widnieją lokalni bohaterowie oraz prace miejscowych artystów. Wśród osób, których wizerunki widnieją na banknotach BerkShares, są: członek indiańskiego plemienia Mohikanów oraz Robyn Van En, współzałożycielka Indian Line Farm, pierwszego gospodarstwa w Stanach Zjednoczonych działającego na zasadach rolnictwa wspieranego przez społeczność (RWS, po angielsku: community-supported agriculture, CSA), a także założycielka CSA North America, organizacji non-profit wspierającej rozwój RWS.
Waluta BerkShares jest wymieniana na dolary amerykańskie w 9 oddziałach trzech lokalnych banków uczestniczących w tym projekcie. Można ją wydawać w ponad 350 lokalnych przedsiębiorstwach. Lista firm, które akceptują walutę BerkShares, jest dostępna na stronie tej waluty. Są wśród nich między innymi szkoły, gospodarstwa rolne, lokale gastronomiczne, sklepy, czasopisma, organizacje pozarządowe, a także firmy działające w dziedzinach: sztuki, rozrywki, zdrowia, projektowania, finansów i prawa. W regionie Berkshires każdy może wydawać BerkShares lub akceptować BerkShares jako zapłatę za swoje towary lub usługi. BerkShares można wydawać według wartości nominalnej, na przykład 10 BerkShares można wykorzystać na zakup produktów o wartości 10 dolarów.
BerkShares można uzyskać w oddziałach banków uczestniczących w projekcie w zamian za dolary amerykańskie po kursie 1 BerkShare : 1 dolar amerykański. W bankach pozostają w depozycie dolary, aby możliwa była wymiana BerkShares na dolary po tym samym kursie. Nabywanie waluty BerkShares oraz jej używanie do kupna i sprzedaży produktów jest bezpłatne. Przy wymianie BerkShares z powrotem na dolary ponosi się opłatę w wysokości 1,5% ich wartości, co zachęca do korzystania z Berkshares w wymianie gospodarczej między firmami.
W dowolnym momencie w obiegu znajduje się około 140 000 jednostek waluty BerkShares. W 2022 r. wersja beta cyfrowej aplikacji BerkShares została pozytywnie przetestowana wśród lokalnych firm, co może dać cenne wskazówki przy wprowadzaniu w regionie Berkshires waluty w formie elektronicznej.
Na stronie internetowej waluty BerkShares przedstawiane są historie firm, które akceptują tę walutę. W comiesięcznym cyklu przedsiębiorcy dzielą się historią swojej firmy, drogą do przedsiębiorczości, spojrzeniem na lokalną gospodarkę oraz powodem, dla którego akceptują BerkShares w swojej firmie.
Do zalet, które stosowanie BerkShares przynosi firmom, można zaliczyć na przykład oszczędność kwot, które w innym wypadku byłyby wydawane na obsługę płatności (przez karty płatnicze lub kredytowe). W ten sposób firmy mogą oszczędzać nawet kilkadziesiąt tysięcy dolarów rocznie. Na przykład jeśli opłata za obsługę płatności kartą wynosi 2% wartości transakcji (a może być dużo wyższa), to sklep mający roczny obrót w wysokości 1 miliona dolarów, musi rocznie płacić bankowi 20 tysięcy dolarów. Dlatego jeśli ktoś nie chce, aby tak duże kwoty trafiały do banków z tytułu obsługi transakcji, może zdecydować o korzystaniu z waluty lokalnej. Firmy akceptujące BerkShares korzystają także dzięki byciu widocznymi na stronie internetowej waluty, a także w drukowanych katalogach udostępnianych w różnych miejscach, na przykład na lokalnych targach produktów rolnych.
Do zalet stosowania waluty BerkShares dla klientów można zaliczyć możliwość wspierania w ten sposób lokalnej gospodarki i sprawiedliwych stosunków gospodarczych. Używanie tej waluty może też wzmacniać poczucie wspólnoty oraz więzi między członkami społeczności lokalnej.
Źródła:
The Wörgl Experiment: Austria (1932-1933), https://bernard-lietaer.org/wp-content/uploads/2022/07/2010-The-Worgl-Experiment-Austria-1932-1933-Lietaer-annotated.pdf
Local Currency Models, https://centerforneweconomics.org/apply/local-currencies-program/local-currency-models/
Local Currencies Program, https://centerforneweconomics.org/apply/local-currencies-program/
Pieniądz wolny od odsetek i inflacji, Margrit Kennedy
Strona waluty lokalnej BerkShares: https://berkshares.org/
Spare a “BerkShare”? Western Mass local currency links banks to sustainable economy movement, Steve Cocheo, https://www.bankingexchange.com/community-banking/item/6742-spare-a-berkshare
BerkShares: An Alternative Vision for Thriving Regional Economies, Jared Spears, https://centerforneweconomics.org/newsletters/berkshares-in-the-natural-farmer/
BerkShares Launch September 29th, https://centerforneweconomics.org/newsletters/berkshares-launch-september-29th/
Zdjęcia pochodzą ze strony waluty lokalnej BerkShares (https://berkshares.org/).