Pierwszym projektem, który przedstawię, jest szkoła, ponieważ uważam, że edukacja jest jedną z najważniejszych dziedzin ludzkiej aktywności i pozytywne zmiany w edukacji mogą bardzo przyczynić się do zmian we wszystkich innych dziedzinach.
Znane są różne nurty edukacji określanej obecnie jako edukacja alternatywna, choć moim zdaniem potrzebna jest dla niej inna nazwa, pozytywna, a nie tylko wskazująca na jej odmienny charakter od dominującego obecnie rodzaju edukacji opartego na standaryzacji, wiedzy encyklopedycznej, dyscyplinie, rywalizacji, ocenach i egzaminach. Ten inny rodzaj edukacji cechuje dużo większa wolność uczniów, dlatego można go ogólnie nazywać edukacją wolnościową. Znane są różne nurty tego rodzaju edukacji, takie jak np. edukacja waldorfska, edukacja Montessori, edukacja demokratyczna, edukacja leśna czy edukacja daltońska.
W niektórych szkołach mieszczących się w obrębie edukacji wolnościowej duże znaczenie ma całościowy i wszechstronny rozwój. W szkołach tych uczniowie nie rozwijają się tylko w wymiarze mentalnym, gromadząc wiedzę encyklopedyczną i rozwijając swoje zdolności umysłowe, ale rozwijają się także w innych wymiarach swojego człowieczeństwa, w tym w wymiarze duchowym, emocjonalnym, fizycznym, społecznym, językowym i artystycznym.
Przedstawię teraz szkołę, którą można nazwać szkołą holistyczną i która może stanowić przykład i źródło inspiracji dla innych szkół holistycznych, które z pewnością będą powstawały w przyszłości. Jest to szkoła Brockwood Park (Brockwood Park School), założona przez pochodzącego z Indii filozofa Jiddu Krishnamurtiego i działająca w oparciu o jego idee.
Szkoła Brockwood Park powstała w 1969 r. po tym jak organizacja Krishnamurti Foundation Trust zakupiła posiadłość Brockwood Park, w której szkoła ma swoją siedzibę. Brockwood Park znajduje się na południu Anglii, w hrabstwie Hampshire, w parku narodowym South Downs. Posiadłość ta jest siedzibą szkoły dla młodzieży (szkoły Brockwood Park), szkoły dla młodszych dzieci (Inwoods Small School) oraz centrum, w którym można studiować prace Jiddu Krishnamurtiego (Krishnamurti Centre). Wszystkie one są prowadzone przez organizację pozarządową The Krishnamurti Foundation Trust Ltd. Szkoła Brockwood Park mieści się w zabytkowym dworze otoczonym parkami i ogrodami o powierzchni kilkunastu hektarów.
Cele szkół tworzonych przez Jiddu Krishnamurtiego można podsumować jego następującymi słowami:
„Celem, zadaniem i dążeniem tych szkół jest wyposażenie dziecka w najznakomitszą techniczną biegłość, tak aby mogło funkcjonować z jasnością i skutecznością we współczesnym świecie, a także, co jest o wiele ważniejsze, stworzenie właściwego klimatu, tak aby dziecko mogło rozwijać się w pełni jako kompletny człowiek. To oznacza dawanie mu możliwości rozkwitania w dobru, tak aby było we właściwej relacji z ludźmi, rzeczami i ideami, z całością życia. Życie oznacza bycie w relacji.”
Cele szkoły Brockwood Park zostały sformułowane w następujący sposób:
– Edukować całego człowieka,
– Odkrywać czym są wolność i odpowiedzialność w relacji do innych i we współczesnym społeczeństwie,
– Ujrzeć możliwość bycia wolnym od egocentrycznych działań i wewnętrznego konfliktu,
– Odkrywać jakie się ma talenty i co oznacza właściwy sposób życia,
– Obudzić zmysł znakomitości w akademickiej nauce i codziennym zachowaniu,
– Uczyć się właściwej troski o ciało, jego używania i ćwiczenia,
– Doceniać świat przyrody, widząc nasze miejsce w nim i odpowiedzialność za niego,
– Odnaleźć jasność, która może przyjść dzięki poczuciu ładu i cenieniu ciszy.
Szkoła Brockwood Park została założona z powodu potrzeby otwarcia w Europie szkoły inspirowanej ideami Jiddu Krishnamurtiego (takie szkoły istniały już wcześniej w Indiach). Obecnie takie szkoły działają w Indiach i Stanach Zjednoczonych. Szkoła Brockwood Park jest małą społecznością, uczy się w niej ok. 75 uczniów w wieku 14-19 lat. Jest to międzynarodowa społeczność, składająca się z osób pochodzących z ponad 20 krajów. Uczniowie mieszkają na terenie szkoły, podobnie jak większość jej pracowników. Sprzyja to bliskim więziom między członkami społeczności i poczuciu, że szkoła jest dla nich drugim domem.
W szkole panuje włączająca, serdeczna i wolna od strachu atmosfera. Uczniowie mówią do nauczycieli po imieniu. Nie ma mundurków, obowiązuje schludny nieformalny ubiór. Uczniowie przed rozpoczęciem nauki w szkole muszą zaakceptować zestaw uzgodnień i zasad szkolnego życia, zapisanych w Otwartym liście do uczniów zainteresowanych dołączeniem do Szkoły Brockwood Park.
Ważnymi wartościami w szkole są m.in.: twórczość, rozumienie siebie, akademicka znakomitość, wrażliwość i otwartość. Klasy są bardzo małe, liczba nauczycieli w stosunku do liczby uczniów jest duża. Uczniowie uczestniczą w wykonywaniu prac na rzecz szkoły, m.in. codziennie przez pół godziny sprzątają szkołę razem z pracownikami, myją też naczynia.
Wyżywienie w szkole jest całkowicie wegetariańskie, z możliwością spożywania wegańskich i bezglutenowych posiłków. Żywność jest w większości ekologiczna, w dużej części pochodzi ze szkolnego ogrodu. Uczniowie, którzy chcą dowiedzieć się więcej na temat przygotowywania posiłków lub uprawy roślin, mogą w ramach swojego planu dnia pracować w kuchni lub ogrodzie.
Każdy uczeń ma swojego doradcę, z którym spotyka się raz w tygodniu w grupie 5-7 uczniów lub indywidualnie. Doradcy uczniów czuwają nad ich ogólnym edukacyjnym rozwojem i dobrostanem. Uczniowie rozmawiają z nimi na temat swoich celów i ustalają z nimi swoje plany zajęć. Plany zajęć są dostosowane do zainteresowań uczniów, ale przykłada się dużą wagę do tego, aby były one zbilansowane i aby uczniowie zarówno rozwijali swoje zainteresowania i mocne strony, jak i mierzyli się z wyzwaniami i poznawali nowe dziedziny. Uczniowie są wspierani w rozwijaniu niezależności, odporności i autonomii w uczeniu się. Są też zachęcani do rozwijania umiejętności uczenia się i prezentacji oraz do dzielenia się tym, czego się nauczyli.
W szkole Brockwood Park dużą wagę przykłada się do zdrowia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Uczniowie mają dużo możliwości ruszania się, zdrowo się odżywiają, a nad ich dobrostanem czuwają ich doradcy. Uczniowie w pierwszym roku uczestniczą w kursie Zdrowie i Ruch, dzięki któremu zyskują wiedzę na temat tego, w jaki sposób prowadzić zdrowe i zbilansowane życie.
W szkole nie są stosowane oceny w formie stopni, a także nagrody i kary. Dwa razy w roku sporządzany jest i wysyłany rodzicom raport dotyczący rozwoju ucznia we wszystkich aspektach szkolnego życia. Ocena postępów w nauce jest dostosowana do przedmiotu i odbywa się na bieżąco. Dzięki małym klasom nauczyciele mogą dobrze obserwować naukę ucznia i jego stosunek do przedmiotu.
Szkoła oferuje wsparcie w przygotowywaniu się do egzaminów, np. egzaminów AS Level i A level, które umożliwiają dostanie się na uczelnie wyższe. Nie zaleca się zdawania dużej liczby egzaminów i zdawania ich w młodszym wieku, m.in. dlatego, że uważa się, że przygotowując się do egzaminów, uczniowie są w znacznym stopniu ograniczani przez podstawę programową i mają mniejszą możliwość swobodnej nauki i poznawania różnych dziedzin.
Wszyscy uczniowie uczestniczą we wspólnych zajęciach – Czasie Dociekania (Inquiry Time), Ekologii Człowieka i Zajęciach Sportowych.
Co tydzień przez pół poranka cała szkoła uczestniczy w Czasie Dociekania. W tym czasie członkowie społeczności szkolnej wspólnie zastanawiają się nad różnymi życiowymi tematami, takimi jak np. relacje, władza czy odpowiedzialność. Często rozważane jest też nauczanie Jiddu Krishnamurtiego i jego implikacje dla życia codziennego. Tematy te są wcześniej wybierane przez uczniów i nauczycieli, którzy wspólnie rozważają co jest w danym momencie istotne dla społeczności szkolnej.
Zajęcia z Ekologii Człowieka też odbywają się co tydzień przez pół poranka. Dotyczą one miejsca ludzi w świecie przyrody. Ich celem jest nauka:
– jak uprawiać w sposób przyjazny środowisku warzywa i owoce w szkolnym ogrodzie,
– o lokalnych i globalnych problemach środowiska oraz ich podstawowych przyczynach,
– co oznacza być w bezpośrednim kontakcie z przyrodą.
Dwa razy w tygodniu cała szkoła uczestniczy w zajęciach sportowych. Uprawiane są m.in. takie sporty jak piłka nożna, koszykówka, tenis, siatkówka, badminton, krykiet. Można także uprawiać innego rodzaju aktywności ruchowe, np. pływanie, jogę, taniec, bieganie. W zajęciach sportowych szkoła stawia współpracę i dawanie z siebie wszystkiego wyżej od rywalizacji. Większość sportów zespołowych jest uprawiana w grupach o mieszanych umiejętnościach i często w grupach składających się z mężczyzn i kobiet.
Uczniowie w pierwszym roku w szkole uczestniczą w Zajęciach Podstawowych (Core Courses). W pierwszym trymestrze, który pomaga zaaklimatyzować się w szkole, zajmują się w większości praktycznymi i empirycznymi aktywnościami, dającymi możliwość poznania różnych dziedzin i nawiązania relacji z nauczycielami. Piszą też i prowadzą dziennik, co pozwala im doskonalić swoje umiejętności w języku angielskim i dokonywać refleksji nad swoimi doświadczeniami. Pod koniec pierwszego trymestru ma miejsce przejście do pięciu podstawowych kursów, w których uczniowie uczestniczą w dwóch pozostałych trymestrach tego roku. Kursy te dotyczą pięciu szerokich dziedzin: Nauk Humanistycznych, Sztuki, Nauk Ścisłych, Matematyki oraz Zdrowia i Ruchu.
Uczniowie, którzy ukończyli kursy podstawowe z pierwszego roku, mogą brać udział w zwykłych kursach oferowanych przez szkołę. Razem ze swoim doradcą uczniowie wybierają kursy, w których będą uczestniczyć, tworząc swój własny indywidualny program nauki. Zadaniem doradców jest zapewnienie, aby programy nauki uczniów były zbilansowane, tak aby spełniony był pierwszy cel szkoły (edukowanie całego człowieka). Kursy dzieli się na akademickie (np. Informatyka, Nauki Humanistyczne, Nauki Ścisłe, Zagadnienia Globalne) i praktyczne (np. Fotografia, Garncarstwo, Stolarstwo, Umiejętności Życiowe). Prowadzone są także kursy z języka angielskiego, dostosowane do zróżnicowanego poziomu znajomości tego języka przez uczniów, oparte na uczeniu się przez doświadczenie i mogące się odbywać w różnych miejscach szkoły, a także na zewnątrz.
Ważną częścią programu szkoły są indywidualne projekty realizowane przez uczniów, oparte o wybrany przez nich temat lub pytanie. Szkoła oferuje uczniom pomoc w realizacji tych projektów, m.in. poprzez wsparcie mentorskie, pomoc w rozwijaniu umiejętności zarządzania czasem, prowadzenia badań oraz prezentacji. Wszyscy uczniowie w drugim trymestrze przedstawiają swoją pracę nad projektem, a pod koniec roku – końcowy efekt swoich prac. Niektórzy uczniowie mogą poświęcać pracy nad projektem niewiele czasu, np. jeden poranek w tygodniu, inni mogą przeznaczyć na to w swoim planie zajęć dużą część czasu.
Dla uczniów chcących zdawać standaryzowane egzaminy szkoła oferuje kursy przedmiotowe oparte na podstawach programowych, takie jak np. Biologia, Chemia, Matematyka, Język Angielski, Muzyka, Fizyka, Języki Nowożytne (Francuski i Hiszpański).
Typowy dzień w szkole wygląda następująco:
8:40 – 9:00 Poranne zebranie, w czasie którego przez 10 minut członkowie społeczności szkolnej siedzą razem w ciszy
9:00 – 9:30 Śniadanie
9:30 – 10:00 Poranne prace, w czasie których uczniowie i pracownicy sprzątają szkołę
10:10 – 13:05 Zajęcia
13:05 – 14:00 Obiad
14:30 – 16:00 Kursy, zajęcia sportowe i spotkania z doradcami
16:30 – 17:00 Podwieczorek
17:00 – 19:00 Kluby, aktywności, spotkania
19:00 – 20:00 Kolacja
20:15 – 21:30 Czas na naukę
22:00 – Koniec dnia, uczniowie są w swoich pokojach
Późnymi popołudniami, wieczorami i w weekendy uczniowie mogą uczestniczyć w klubach i różnych aktywnościach, często organizowanych przez uczniów, np. zajęciach ruchowych, teatralnych czy muzycznych.
W czasie weekendów plan dnia jest mniej ustrukturyzowany, uczniowie mogą uczestniczyć wtedy w wycieczkach, warsztatach, uprawiać sporty lub odwiedzać okoliczne miasteczka.
Co tydzień odbywają się spotkania, w czasie których cała szkoła poznaje wybrany temat, np. związany z ochroną środowiska, zdrowiem, technologią czy odżywianiem. Spotkania te są prowadzone przez zaproszone osoby z zewnątrz, ekspertów z danej dziedziny, lub przez osoby ze szkoły – pracowników lub uczniów.
W szkole ograniczane jest korzystanie z urządzeń elektronicznych takich jak smartfony i komputery. Korzystanie ze smartfonów i komputerów nie jest dozwolone w publicznych przestrzeniach szkoły. Uczniowie mogą korzystać z komputerów szkolnych do celów edukacyjnych. Po przyjeździe do szkoły oddają swoje smartfony, mogą z nich korzystać w soboty przez większą część dnia, aby móc kontaktować się z rodziną i znajomymi. W razie potrzeby kontaktu z bliskimi w innych dniach mogą korzystać z telefonów i komputerów udostępnianych przez szkołę.
Szkoła Brockwood Park jest prowadzona przez fundację, nie działa dla zysku i nie jest finansowana przez państwo, ale z opłat wpłacanych przez rodziców (w tym czesnego) oraz darowizn. Istnieją 2 stawki czesnego znacznie się od siebie różniące – rodzice sami decydują czy chcą płacić wyższe czy niższe czesne. Rodziny, których nie stać na opłacanie czesnego, mogą starać się o przyznanie stypendium.
Szkoła jest zarządzana przez komitet zarządzający z dwoma współprzewodniczącymi. Nadzorcami (governors) szkoły są powiernicy (trustees) organizacji Krishnamurti Foundation Trust.
Osoby w wieku 23-35 lat mogą poznać szkołę Brockwood Park podczas 11-miesięcznego wolontariatu, w czasie którego mają możliwość studiowania nauk Jiddu Krishnamurtiego i wykonywania różnych zadań, np. pracy w ogrodzie lub pomagania w prowadzeniu zajęć.
Źródła:
Strona szkoły: https://brockwood.org.uk
Książki:
Alternative Approaches to Education: A Guide for Parents and Teachers, Fiona Carnie
Educating for Wisdom and Compassion: Creating Conditions for Timeless Learning, John P. Miller
Filmy:
Intro to Brockwood Park School – https://www.youtube.com/watch?v=Yno7E_1fU-g
An Introduction to Brockwood Park School: https://www.youtube.com/watch?v=u-scW3i3AbQ
‘A Unique Education’ Brockwood Park School: https://www.youtube.com/watch?v=vi9aaFNqpU8
Zdjęcia zostały otrzymane od szkoły Brockwood Park.