Drugim projektem, który chciałbym omówić, jest kooperatywa spożywcza Unicorn Grocery (Sklep Spożywczy Jednorożec). Dla osób, które nie wiedzą czym są kooperatywy spożywcze lub w ogóle kooperatywy, krótko to wyjaśnię.
Można formułować różne definicje kooperatywy, mniej lub bardziej rozbudowane. Jedna z nich mogłaby brzmieć: kooperatywa to autonomiczna (niezależna od innych organizacji i instytucji) grupa ludzi współpracujących ze sobą dla osiągania wspólnie ustalanych celów, podejmujących wspólnie decyzje w sprawach istotnych dla działalności grupy (przy czym każdy członek grupy ma prawo uczestniczyć w podejmowaniu decyzji na takich samych zasadach co inni członkowie grupy) i korzystających na takich samych zasadach z efektów swojej pracy i wspólnych dóbr (materialnych lub niematerialnych). Jest to organizacja odmienna od komercyjnych przedsiębiorstw, w których decyzje są często podejmowane przez akcjonariuszy lub udziałowców oraz wybierane przez nich organy (takie jak rady nadzorcze i zarządy), a nie przez wszystkie osoby pracujące w przedsiębiorstwie, i które dążą do osiągania maksymalnego zysku dla swoich akcjonariuszy lub udziałowców, a nie do dobra swoich członków, społeczeństwa i środowiska naturalnego. Kooperatywa jest organizacją dobrowolną i dającą swoim członkom możliwość samorealizacji i podejmowania różnych inicjatyw. Różni się ona od instytucji państwowych, które oparte są na przymusie oraz ustalaniu praw i obowiązków jednostek przez organy sprawujące władzę.
Kooperatywy bywają także określane słowem „spółdzielnia” (dawniej używano także innych słów, np. „współdzielnia”). Pojęcia te oznaczają to samo i dawniej były używane w tym samym znaczeniu. Przejęcie spółdzielczości przez państwo w okresie PRL sprawiło, że pojęcie spółdzielni zaczęło kojarzyć się z powiązanymi z państwem organizacjami działającymi w tym okresie, a nie z pierwotnymi ideami dobrowolnego zrzeszania się i współpracy dla osiągania wspólnych celów. Ponadto spółdzielnia to obecnie w polskim porządku prawnym jedna z prawnych form organizacji, taka jak np. fundacja czy spółka akcyjna. Z tych powodów osoby działające w kooperatywach nowego rodzaju używają zwykle nazwy kooperatywa, a nie spółdzielnia, chyba że formą prawną ich kooperatywy jest spółdzielnia. Może warto znaleźć jeszcze jakąś inną nazwę lub wykorzystywać w większym stopniu słowo „współdzielnia”, które jest bogate znaczeniowo i ma etymologię wywodzącą się z języka polskiego, a nie ma wad, które zniechęcają obecnie do używania słowa „spółdzielnia”.
Kooperatywy mogą działać we wszystkich dziedzinach życia społecznego – mogą istnieć np. kooperatywy edukacyjne, rolne, kooperatywne kasy oszczędnościowe. Jednym z rodzajów kooperatyw są kooperatywy spożywcze. Ich działalność skoncentrowana jest na dostarczaniu żywności, choć mogą one dostarczać także inne produkty oraz prowadzić działalność w innych dziedzinach.
Istnieją dwa główne rodzaje kooperatyw spożywczych – kooperatywy konsumenckie i kooperatywy pracownicze. Członkami kooperatyw pracowniczych są osoby w nich zatrudnione, a członkami kooperatyw konsumenckich – także niezatrudnieni w nich odbiorcy żywności.
Ruch kooperatyw spożywczych rozwijał się intensywnie w okresie od XIX wieku do II wojny światowej. Idee kooperatyzmu były upowszechniane przez pisma wybitnych myślicieli, w tym Polaków, np. Edwarda Abramowskiego i Stanisława Thugutta, z których dzieł moim zdaniem warto korzystać także obecnie. Godny polecenia jest np. tekst Edwarda Abramowskiego pod tytułem „Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracującego”, dostępny bezpłatnie w Internecie. Można go także znaleźć w książce “Braterstwo, solidarność, współdziałanie”.
W Polsce do kooperatyw spożywczych należało w pewnym okresie ok. 600 tys. osób. Później kooperatywy coraz bardziej upodabniały się do innych przedsiębiorstw lub zostały włączone w system państwowej gospodarki, jak to miało miejsce w Polsce. Pierwotne idee spółdzielczości uległy osłabieniu, trudno mówić o nich np. w przypadku spółdzielni, która ma wiele tysięcy członków, których jedyny wpływ na działalność tej organizacji ogranicza się do możliwości udziału w zebraniu wybierającym delegatów, którzy z kolei wybierają radę nadzorczą lub zarząd spółdzielni.
Obecnie powstają jednak nowe kooperatywy spożywcze powracające do pierwotnych idei. W Stanach Zjednoczonych druga fala ruchu kooperatyw spożywczych, w czasie której powstało wiele kooperatyw spożywczych nowego rodzaju, miała miejsce w latach 70’ XX wieku. W tym czasie powstał podręcznik dla kooperatyw spożywczych („Food Co-op Handbook”), będący skarbnicą wiedzy przydatnej w tworzeniu i rozwijaniu kooperatyw spożywczych i pokazujący jak ruch kooperatyw spożywczych rozwijał się w Stanach Zjednoczonych w tym okresie. W Polsce nowa fala kooperatyw spożywczych rozpoczęła się ponad 10 lat temu. Wśród pierwszych powstałych wtedy kooperatyw spożywczych była Kooperatywa Grochowska, założona w 2009 r. Obecnie kooperatywy spożywcze działające w Polsce budują Sieć Kooperatyw Spożywczych, której tworzenie zostało zapoczątkowane na II Forum Suwerenności Żywnościowej w Warszawie w 2020 r. Osoby tworzące Sieć Kooperatyw Spożywczych podejmują wspólnie różne działania, m.in. opracowały definicję kooperatywy spożywczej, z którą można zapoznać się na stronie tej sieci.
Wśród działających na świecie kooperatyw spożywczych na uwagę zasługuje moim zdaniem kooperatywa Unicorn Grocery, mająca swoją siedzibę w angielskim mieście Manchester. W położonym niedaleko Manchesteru mieście Rochdale w 1844 r. powstała kooperatywa o nazwie the Rochdale Society of Equitable Pioneers (Roczdelskie Stowarzyszenie Sprawiedliwych Pionierów), która odegrała dużą rolę w rozwoju ruchu kooperatywnego. Do zasad sformułowanych przez członków tej kooperatywy (tzw. Zasad Roczdelskich, the Rochdale Principles) do dnia dzisiejszego odwołuje się światowy ruch kooperatywny.
Historia kooperatywy Unicorn Grocery rozpoczęła się 150 lat po powstaniu kooperatywy z Rochdale, w 1994 r., gdy 3 osoby zaczęły rozmawiać na temat stworzenia alternatywy wobec supermarketów z masowo produkowaną żywnością oraz małych sklepów ze zdrową, ale drogą żywnością. Inspiracją była dla nich kooperatywa Daily Bread (Chleb Powszedni) działająca w Northampton.
W 1995 r. został opracowany biznesplan przedstawiający wizję sklepu, a następnie, 8 sierpnia tego roku, kooperatywa została oficjalnie zarejestrowana. Trudność sprawiło pozyskanie środków na rozpoczęcie działalności, banki nie chciały finansować przedsięwzięcia opierającego się na innych zasadach niż większość istniejących sklepów.
W 1996 r. grupa robocza, która składała się wtedy z 2 osób, szukała odpowiedniego lokalu dla sklepu – ważne było, aby był to odpowiednio duży lokal, umożliwiający hurtowe zakupy i skalę działania porównywalną z supermarketem, a także aby jego centralna lokalizacja sprzyjała dostępności dla klientów. W sierpniu został wynajęty lokal położony w Chorlton, przedmieściu Manchesteru, gdzie kooperatywa prowadzi działalność do tej pory.
W 2001 r. sprzedaż w sklepie przekroczyła 1 mln funtów, a liczba pracowników do 2005 r. wzrosła do 31, co sprawiło, że zreorganizowana została struktura zarządzania w kooperatywie.
W 2003 r. właściciel lokalu zdecydował się go sprzedać, a kooperatywie udało się go kupić, zbierając na ten cel 350 tys. funtów od klientów w formie obligacji pożyczkowych oraz pożyczając w inny sposób pozostałą potrzebną kwotę.
W 2007 r. został stworzony ogród na dachu sklepu, kooperatywa kupiła też ok. 8,5 ha ziemi uprawnej położonej ok. 20 km od sklepu. Została utworzona nowa kooperatywa, która miała zająć się uprawą tej ziemi. Powstało tam gospodarstwo, które działało przez pewien czas, dostarczając żywność kooperatywie Unicorn Grocery i innym odbiorcom. Obecnie kooperatywa przerwała uprawę ziemi i są rozważane różne możliwości jej użytkowania.
W 2015 r. lokal sklepu został odnowiony i utworzona została kuchnia do przygotowywania zup, sałatek i wypieków. Kolejny remont został ukończony w 2021 r., w 25. rocznicę powstania sklepu.
Sklep Unicorn Grocery otrzymał różne nagrody, m.in. został uznany za Najlepszego Detalicznego Sprzedawcę Żywności w 2017 r., a w 2018 r. za Najlepszego Niezależnego Sprzedawcę Żywności.
Kooperatywa Unicorn Grocery jest zarejestrowanym stowarzyszeniem działającym na podstawie ustawy z 2014 r. o stowarzyszeniach kooperatywnych i stowarzyszeniach na rzecz społeczności (Co-operative and Community Benefit Societies Act 2014).
Działalność kooperatywy Unicorn Grocery jest oparta na następujących pięciu Zasadach Celu (Principles of Purpose):
1. Bezpieczne zatrudnienie – kooperatywa dąży do zapewnienia bezpiecznego zatrudnienia i źródła utrzymania dla swoich członków;
2. Równe szanse – przekonanie, że każdy ma prawo do odpłatnego zatrudnienia, członkiem kooperatywy może być osoba będąca w stanie wykonywać użyteczną pracę przez co najmniej 20 godzin w tygodniu;
3. Pełnowartościowa zdrowa konsumpcja – celem jest handel pełnowartościowymi i niepochodzącymi od zwierząt produktami spożywczymi oraz artykułami gospodarstwa domowego, koncentracja na żywności o minimalnym stopniu przetworzenia; istnieją wytyczne dotyczące produktów, zgodnie z którymi unika się środków pochodzenia zwierzęcego i gdy to możliwe, rafinowanego cukru i dużych ilości dodawanej soli, dąży się do sprzedawania produktów ekologicznych o najwyższej wartości odżywczej, gdy istnieje na nie popyt lub można go stworzyć, np. przez rozprowadzanie materiałów edukacyjnych;
4. Sprawiedliwy i zrównoważony handel – handel produktami o jak najmniejszym negatywnym wpływie na środowisko, preferowany jest handel produktami zgodnymi z zasadami Sprawiedliwego Handlu (Fair Trade), 4% kosztów wynagrodzeń jest przeznaczanych na fundusz, który wspiera projekty przeciwdziałające biedzie i negatywnemu wpływowi światowego handlu, przemysłu wydobywczego i niezrównoważonego rolnictwa na mieszkańców uboższych krajów;
5. Solidarność w Kooperacji – celem jest wspieranie podobnych przedsięwzięć, w tym kooperatyw, a także promowanie kooperatywnych struktur i kooperatywnego ducha, 1 % kosztów wynagrodzeń jest przeznaczanych na fundusz, który wspiera inicjatywy w Wielkiej Brytanii, które podzielają nadzieję kooperatywy Unicorn Grocery na bardziej sprawiedliwy i zrównoważony świat.
Wszyscy członkowie kooperatywy Unicorn Grocery (ok. 75 osób) są członkami jej zarządu, odpowiedzialnymi prawnie za przedsiębiorstwo. W kooperatywie pracują też w mniejszym wymiarze czasu pracy osoby niebędące jej członkami, czasem te osoby zostają później członkami kooperatywy. Wszyscy członkowie kooperatywy mają równe prawa do podejmowania decyzji dotyczących kooperatywy, ale nie oznacza to, że wszyscy członkowie kooperatywy decydują o wszystkich sprawach – wiele decyzji podejmowanych jest przez mniejsze grupy.
Na początku, gdy liczba członków kooperatywy nie przekraczała 15, była ona zarządzana wspólnie przez wszystkich jej członków. Podejmowali oni decyzje na Zebraniach Ogólnych odbywających się co 2 tygodnie. Członkowie kooperatywy wykonywali różnorodne zadania i dobrze rozumieli całość funkcjonowania przedsiębiorstwa.
W 2004 r. struktura została zmieniona, utworzone zostało zbierające się co 2 tygodnie Forum, które gromadziło przedstawicieli zespołów. Gdy niektóre zespoły zaczęły mieć ponad 15 członków, zdecydowano się na kolejną zmianę struktury. Wykorzystano przy tym model socjokracji, łącząc go z elementami wypracowanymi wcześniej w kooperatywie.
Utworzone zostały kręgi robocze składające się z od 3 do 9 członków. Spotykają się one co 2 tygodnie i zarządzają określonymi obszarami działalności. Każdy krąg ma swój cel i listę obszarów działania, które wyznaczają dziedziny, w których krąg może podejmować decyzje. Każdy krąg należy do jednego z 3 wydziałów. Kręgi wydziałowe składają się z przedstawicieli kręgów należących do danego wydziału. Przedstawiciele kręgów spotykają się na Forum raz na 2 tygodnie lub raz w miesiącu. Kręgi i kręgi wydziałowe co roku wybierają swoich koordynatorów, facylitatorów i sekretarzy. Istnieją także zespoły, czyli grupy osób, które razem pracują, wykonując bieżące zadania potrzebne do funkcjonowania sklepu.
Wszyscy członkowie kooperatywy podejmują wspólnie decyzje dotyczące zasad oraz decyzje strategiczne na Zebraniu Ogólnym, które zbiera się raz na kwartał (raz w roku jako Coroczne Zebranie Ogólne). Coroczne Zebranie Ogólne m.in. zatwierdza dokumenty finansowe, a także wybiera osoby sprawujące oficjalne funkcje w kooperatywie (Przewodniczącego i Współprzewodniczącego, Sekretarza i Współsekretarza, a także Skarbnika i Współskarbnika). Decyzje na Zebraniach Ogólnych są podejmowane na zasadzie konsensusu.
Co roku jeden dzień jest spędzany poza siedzibą kooperatywy i poświęcony na planowanie strategiczne, tworzenie wizji i budowanie zespołu.
Kooperatywa podejmuje różne działania i stosuje różne rozwiązania w celu realizacji jej wartości związanych z ochroną środowiska naturalnego i tworzeniem sprawiedliwego społeczeństwa. Na dachu budynku sklepu znajduje się „żyjący ogród” o powierzchni ok. 800 m2, ze stawem i siedliskiem przypominającym łąkę. Wykorzystywane są kolektory słoneczne i panele fotowoltaiczne, a ściany i okna budynku są dobrze izolowane. Kooperatywa wspiera działania organizacji Trees for Life działającej na rzecz przywrócenia Lasu Kaledońskiego w Szkocji.
Dąży się do maksymalnego ograniczania wykorzystania jednorazowych opakowań, m.in. prawie wszystkie warzywa i owoce są sprzedawane bez opakowań, podobnie jak niektóre produkty sypkie. W sklepie nie można kupić plastikowych reklamówek, można za to wypożyczyć torbę.
Członkowie kooperatywy otrzymują za swoją pracę godne wynagrodzenie, wyższe od kwoty Rzeczywistego Godnego Wynagrodzenia (Real Living Wage) ustalanej przez fundację Living Wage Foundation.
Przy tworzeniu oferty kooperatywa kieruje się zarówno troską o środowisko naturalne, jak i potrzebami klientów sklepu. Celem jest to, aby sklep kooperatywy stanowił realną alternatywę wobec zwykłych supermarketów, w związku z tym ważne jest to, aby ceny były przystępne. Według kooperatywy ceny w jej sklepie są porównywalne z cenami (podobnych produktów) w zwykłych supermarketach. Jest to możliwe dzięki temu, że wiele produktów jest kupowanych bezpośrednio od ich wytwórców, duży magazyn umożliwia kupowanie hurtowych ilości produktów w niższych cenach, nie trzeba też wypłacać dywidend czy wysokich wynagrodzeń akcjonariuszom lub menedżerom.
W sklepie kooperatywy sprzedawane są zasadniczo pełnowartościowe, mało przetworzone produkty – warzywa, owoce, strączki, zboża i przyprawy. Nie są sprzedawane produkty zawierające GMO, sztuczne barwniki, dodatki smakowe lub konserwanty. Unika się sprzedawania produktów z dużą ilością cukru lub soli. W sklepie nie są sprzedawane produkty pochodzenia zwierzęcego. Ok. 1/3 asortymentu (w tym wszystkie świeże warzywa i owoce) stanowią produkty ekologiczne.
W przypadku kosmetyków i artykułów gospodarstwa domowego celem kooperatywy jest pozyskiwanie produktów z etycznych i zrównoważonych środowiskowo źródeł, najlepiej od producentów o wartościach bliskich kooperatywie. Unika się produktów zawierających szkodliwe substancje oraz tych, które testowane były na zwierzętach. Dużą wagę przykłada się do kwestii wykorzystywania w produktach oleju palmowego, którego wytwarzanie przyczynia się do niszczenia lasów tropikalnych i wysiedlania rdzennej ludności. Kooperatywa dąży do tego, aby olej palmowy wykorzystywany w produktach dostępnych w sklepie był pozyskiwany z odpowiednio certyfikowanych źródeł.
Kooperatywa stara się pozyskiwać produkty od dostawców dążących do sprawiedliwości społecznej, w tym od innych kooperatyw, a także produkty z oznaczeniem Sprawiedliwego Handlu lub nawet pochodzące od dostawców mających wyższe standardy niż te potrzebne do uzyskania oznaczenia Sprawiedliwego Handlu.
Kooperatywa Unicorn Grocery nie zamierza otwierać większej liczby sklepów, ale chce wspierać powstawanie nowych podobnych inicjatyw. W tym celu m.in. bezpłatnie udostępnia poradnik pt. “Załóż Sklep Spożywczy” (“Grow a Grocery”). Na stronie internetowej kooperatywy można znaleźć zarówno ten poradnik, jak i wiele materiałów związanych z działalnością kooperatywy, które mogą być pomocne dla osób chcących założyć nową kooperatywę lub działających w już istniejących kooperatywach.
Źródła:
1. Definicja kooperatywy spożywczej i słowniczek pojęć, dostępne na stronie Sieci Kooperatyw Spożywczych: https://parasol.coop/definicja-kooperatywy-spozywczej/
2. Artykuł Aleksandry Bilewicz pt. “Kooperacja znów rośnie”: https://publica.pl/teksty/kooperacja-znow-rosnie-3129.html
3. Strona kooperatywy Unicorn Grocery: https://www.unicorn-grocery.coop/
4. Statut kooperatywy Unicorn Grocery: https://www.unicorn-grocery.coop/wp-content/uploads/2019/02/Worker-Co-operative-Rules-2016.pdf
5. Struktura zarządzania kooperatywy Unicorn Grocery: https://www.unicorn-grocery.coop/wp-content/uploads/2022/05/Unicorns-Structure.pdf
6. Artykuł na temat wykorzystania socjokratycznego modelu zarządzania w kooperatywie Unicorn Grocery: https://www.sociocracyforall.org/the-use-of-sociocracy-co-op-governance-in-unicorn-grocery/
Zdjęcia pochodzą ze strony kooperatywy Unicorn Grocery (https://www.unicorn-grocery.coop/).