W tym artykule przedstawię uczelnię alternatywną College of the Atlantic (Koledż Atlantyku), mającą swoją siedzibę w Bar Harbor, na wyspie Mount Desert, w stanie Maine, na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych. O ile pojęcie edukacji alternatywnej i szkół alternatywnych jest znane, przynajmniej wśród osób interesujących się różnymi alternatywnymi rozwiązaniami, o tyle pojęcie uczelni alternatywnej czy uniwersytetu alternatywnego wydaje się dużo mniej popularne. Do grupy uczelni alternatywnych można zaliczyć działające także w Polsce uniwersytety ludowe, opierające się na ideach N.F.S. Grundtviga. Nie są to wprawdzie dokładne odpowiedniki standardowych uczelni wyższych, ale podobnie jak one umożliwiają osobom dorosłym zdobywanie wiedzy i umiejętności.
Mianem uczelni alternatywnych można określać uczelnie, które w pewien sposób odbiegają od konwencjonalnych zasad, na których opiera się działalność standardowych uczelni. Studiowanie na standardowej uczelni może oznaczać mocno ograniczoną wolność w wyborze poznawanych przedmiotów, a także ogromną ilość stresu związaną z kolokwiami i egzaminami. Stosowane na takich uczelniach metody nauczania nie sprzyjają często autentycznemu i trwałemu zdobywaniu umiejętności i wiedzy. Trudności podobne do tych, których doświadczają uczniowie w standardowych szkołach, mogą być udziałem studentów. Duże grupy studentów, brak dostosowania nauki do indywidualnego poziomu wiedzy i potrzeb studentów, wykłady, w czasie których wykładowca w nudny lub niezrozumiały sposób przekazuje informacje, a część studentów stara się uważać i notować, a część błądzi myślami gdzie indziej, a następnie kseruje notatki zrobione przez innych. Nauka na standardowych uczelniach jest często nieefektywna i stresująca, opiera się na przymusie, a nie ciekawości i pragnieniu zdobywania wiedzy. Ponadto rzadko kiedy pozwala na wszechstronny rozwój. Studenci poznają przede wszystkim wybraną przez siebie dziedzinę i nie poszerzają swoich horyzontów poprzez poznawanie także innych dziedzin.
Studia na uczelni alternatywnej mogą być dobrym rozwiązaniem dla osób, które z jakichkolwiek przyczyn nie odnalazłyby się dobrze na standardowej uczelni. Mogą być też one dobrym rozwiązaniem dla osób, które ukończyły szkoły alternatywne lub uczyły się w ramach edukacji domowej.
Uczelnie alternatywne na różne sposoby odbiegają od standardowych uczelni. Do stosowanych w nich rozwiązań należą na przykład:
– mniejsze grupy studentów,
– niestosowanie ocen,
– nauka w jednym czasie tylko jednego przedmiotu,
– możliwość wykonywania przez studentów pracy zarobkowej zapewnianej przez uczelnię,
– możliwość ustalania planu studiów przez studentów,
– nauka poprzez doświadczenie,
– codzienna medytacja w ramach programu zajęć,
– funkcjonowanie ekologicznego gospodarstwa na terenach należących do uczelni.
Niektóre z tych rozwiązań są stosowane w uczelni College of the Atlantic. Uczelnia ta została założona w 1969 r. Wśród jej założycieli byli: James Gower, ksiądz i działacz pokojowy oraz Les Brewer, lokalny biznesmen. Pierwszym rektorem został Ed Kaelber, ówczesny prodziekan Harvard Graduate School of Education. W 1971 r. rozpoczął się eksperymentalny pilotażowy program z 13 studentami i 3 wykładowcami W 1972 r. naukę rozpoczęła pierwsza klasa składająca się z 32 studentów. W 1973 r. legislatura stanu Maine upoważniła uczelnię do przyznawania tytułu licencjata (Bachelor of Arts) w dziedzinie ekologii człowieka. W 1976 r. uczelnia uzyskała pełną akredytację. W 1990 r. otrzymała prawo przyznawania tytułu magistra (Master of Philosophy) w dziedzinie ekologii człowieka.
Bill Carpenter, jeden z pierwszych wykładowców uczelni, który pracował na niej 48 lat, przedstawia jej genezę w taki sposób:
“College of the Atlantic powstał pod koniec lat 60. XX wieku jako odpowiedź na tragedię wojny i zbliżającą się katastrofę ekologiczną. Przybyliśmy na odległą i piękną wyspę, aby ponownie zastanowić się, skąd przybyliśmy i kim jesteśmy. Stworzyliśmy fizyczne i intelektualne centrum, w którym mogliśmy odzyskać pełnię widzenia niezbędną do zrozumienia zepsutego świata. Nasza nazwa odzwierciedlała głębokość i kruchość oceanu, który ostatecznie nas zrodził. Przybyliśmy jako jednostki, ale połączyliśmy się w jedną społeczność, która stale się rozwija od pół wieku.”[i]
Uczelnia ta powstała w czasach studenckich protestów, gdy studenci kwestionowali sposób funkcjonowania uniwersytetów. Studenci College of the Atlantic od początku chcieli uczestniczyć w podejmowaniu decyzji, więc w uczelni tej wprowadzono zasady demokracji bezpośredniej. Kwestionowane były wszelkie aspekty akademickiej władzy. Konkurencja nie była wspierana, bo dostrzegano, że nadmiar ludzkiej konkurencji zagrażał życiu na Ziemi.
College of the Atlantic jest małą uczelnią, na której studiuje ok. 350 studentów. Zdecydowano się jej nie powiększać, aby zachować bliski charakter małej wspólnoty. Studiują na niej osoby pochodzące z wielu amerykańskich stanów i wielu krajów świata. Średnia wielkość grupy to 12 osób.
W College of the Atlantic nie ma podziału na wydziały. Wszyscy studenci studiują ekologię człowieka, dziedzinę dotyczącą relacji między ludźmi a ich środowiskami. Ekologia człowieka na tej uczelni jest rozumiana jako dziedzina interdyscyplinarna i w jej ramach można poznawać różnorodną tematykę.
Każdy student studiuje ekologię człowieka w inny sposób, bo każdy tworzy swój program studiów. Aby ukończyć 4-letnie studia licencjackie, trzeba spełnić następujące wymogi:
– uzyskać 36 uczelnianych punktów kredytowych (każdy przedmiot pozwala na uzyskanie 1 punktu),
– wziąć udział w podstawowym kursie z ekologii człowieka,
– wziąć udział w co najmniej 2 kursach z każdej z następujących dziedzin:
1) Sztuka i design,
2) Nauki o środowisku (wliczają się w to prawie wszystkie kursy z nauk ścisłych),
3) Nauki o człowieku (wliczają się w to prawie wszystkie kursy z nauk humanistycznych),
– wypełnić wymagania związane z umiejętnościami pisania (udział w zajęciach i przedstawienie 3 esejów),
– wziąć udział przynajmniej w jednym kursie rozwijającym umiejętność rozumowania ilościowego (do takich kursów zaliczają się m.in. kursy z matematyki i fizyki),
– zaliczyć przynajmniej jeden przedmiot historyczny,
– odbyć 11-tygodniową praktykę,
– napisać tekst z dziedziny ekologii człowieka,
– wykonywać pracę społeczną przez co najmniej 40 godzin,
– zrealizować poważny projekt będący znaczącym przedsięwzięciem intelektualnym, eksperymentem, projektem badawczym lub pracą oryginalną, na temat wybrany przez studenta (zrealizowane zostały na przykład projekty dotyczące ptaków żyjących na wyspie Mount Desert oraz zanieczyszczenia plastikiem w zatoce Frenchman Bay).
Poza tymi obowiązkowymi elementami, studenci mają wolność w wyborze kursów, w których będą uczestniczyć. Mogą wybierać kursy, które dadzą im wiedzę i umiejętności pozwalające na bardzo różne ścieżki kariery w różnych dziedzinach, np. w ekologii, biologii, prawie czy filmie.
Każdemu studentowi przydzielany jest doradca akademicki, z którym student regularnie się spotyka, aby omówić wybór przedmiotów, zaprojektować ścieżkę nauki czy zaplanować praktykę. Gdy zainteresowania studenta się zmienią, może wybrać innego doradcę. Może mieć też cały zespół doradców.
W College of the Atlantic dostrzega się, że podziały między dyscyplinami naukowymi są w dużym stopniu sztuczne, a rozwiązywanie światowych problemów wymaga nowych sposobów łączenia wiedzy. W ramach jedynego kierunku – ekologii człowieka, studenci mogą wybierać kursy z wielu różnych obszarów, takich jak na przykład: badania biomedyczne i biologia molekularna, zmiany klimatyczne i energia, prawo i polityka ochrony środowiska, rolnictwo i systemy żywnościowe, języki, literatura i pisanie, nauka o morzu, matematyka i nauki fizyczne, sztuki wizualne i design, umysł, znaczenie i świadomość, zrównoważony biznes.
Studenci mogą też projektować swoje własne kursy lub w inny sposób ustalać lub proponować to, czego i w jaki sposób będą się uczyć. Dzięki temu mogą poznawać tematy, które nie są przedmiotem żadnego z kursów oferowanych przez uczelnię lub pogłębić swoją wiedzę na jakiś temat, wykraczając poza programy oferowanych kursów. Istnieją różne formy tego typu nauki. Na przykład w ramach niezależnych studiów studenci planują program nauki, często w porozumieniu z wykładowcami lub innymi ekspertami, a następnie pracują pod nadzorem opiekuna.
W College of the Atlantic prowadzone są programy umożliwiające studiowanie za granicą. Studenci biorą też udział w międzynarodowych programach oferowanych przez inne uczelnie i organizacje. Mają też możliwość łączenia studiów z podróżami po Stanach Zjednoczonych. Często oferowane są kursy, których komponentem są podróże. Najczęściej odbywa się to w taki sposób, że w jednym programie łączone są 3 połączone ze sobą kursy i są to jedyne kursy, w których uczestniczy student w danym trymestrze. Kursy te realizowane są w czasie podróży, w których uczestniczą studenci i wykładowcy.
W College of the Atlantic nie istnieje odrębny samorząd studentów. Zamiast tego studenci i pracownicy wspólnie uczestniczą w zarządzaniu uczelnią. Co tydzień odbywają się Spotkania Całego Koledżu (All College Meetings), na których podejmowane są decyzje w różnych sprawach dotyczących uczelni. Prawo głosu mają na nich studenci oraz pracownicy uczelni. Istnieje też wiele komisji, na przykład: Komisja Rekrutacyjna, Komisja Kampusowa ds. Zrównoważonego Rozwoju, Komisja Biblioteczna oraz Komisja do spraw Życia Studenckiego. Protokoły z posiedzeń komisji są przekazywane Spotkaniu Całego Koledżu. Studenci uczestniczą w większości komisji. Duże znaczenie w zarządzaniu uczelnią ma także Rada Nadzorcza (Board of Trustees) oraz Rektor (President), do których należy ostateczny głos w ogólnym zarządzaniu uczelnią. Zmiany w zasadach funkcjonowania uczelni przyjęte przez Spotkanie Całego Koledżu wchodzą w życie, o ile nie zostaną zawetowane przez Rektora. Ideałem i praktycznym modelem stosowanym w College of the Atlantic jest demokracja uczestnicząca, a nie demokracja przedstawicielska. Wszyscy mają możliwość wyrażenia swojej opinii zanim zostaną wprowadzone zmiany dotyczące zasad funkcjonowania uczelni.
W College of the Atlantic duże znaczenie ma troska o środowisko i zrównoważone korzystanie z zasobów naszej planety. Od kilku lat uczelnia ta znajduje się na pierwszym miejscu rankingu najbardziej zielonych amerykańskich uczelni. Dużą rolę w przyjaznych środowisku zmianach na uczelni odegrali jej studenci, którzy poprzez udział w zarządzaniu uczelnią przewodzili w tworzeniu inicjatyw i zasad dotyczących między innymi paliw kopalnych i plastiku.
Kampus uczelni znajduje się nad Oceanem Atlantyckim, niedaleko Parku Narodowego Acadia, na wyspie Mount Desert. Do College of the Atlantic należą też stacje badawcze na wyspie Mount Desert Rock (która cała należy do uczelni) oraz na wyspie Great Duck. College of the Atlantic opiekuje się ok. 120 hektarami gruntów ornych i lasów. Grunty te zapewniają studentom i wykładowcom możliwości badawcze i edukacyjne. Na terenach przekazanych uczelni w darowiźnie istnieją 2 gospodarstwa ekologiczne. W gospodarstwie Beech Hill Farm uprawiane są ekologiczne warzywa na potrzeby uczelnianej stołówki. Produkty sprzedawane są także za pośrednictwem lokalnego stoiska, sprzedaży hurtowej i rolnictwa wspieranego przez społeczność. Z kolei w gospodarstwie Peggy Rockefeller Farms hodowane są zwierzęta gospodarskie. Założony został także sad, w którym chronione i rozmnażane są tradycyjne odmiany jabłek ze stanu Maine.
Do College of the Atlantic należy także chroniony obszar o powierzchni ok. 40 hektarów, zwany Protektoratem Coxa (the Cox Protectorate). W XIX i XX wieku na tym obszarze istniały farmy bydła mlecznego i farmy warzywne, pozyskiwano też stamtąd drewno. Pod koniec XX wieku istniały plany, aby te tereny zostały zabudowane, ale grupie, która miała te zamiary, wyczerpały się środki finansowe. Obszar ten został kupiony przez Thomasa Arthura Coxa, byłego członka Rady Nadzorczej College of the Atlantic, który zamierzał chronić te tereny. W 2010 r. przekazał on te grunty w darowiźnie uczelni College of the Atlantic. Nie nałożył on ograniczeń ani warunków dotyczących wykorzystania tych gruntów, ale napisał manifest wyjaśniający swoje życzenie, aby ten obszar służył głównie celom konserwatorskim i edukacyjnym. Protektorat Coxa ma dla studentów College of the Atlantic wielką wartość edukacyjną. Na przykład angażowali się oni w gromadzenie danych i tworzenie planów jego zagospodarowania. Protektorat Coxa stał się salą lekcyjną na świeżym powietrzu i daje studentom między innymi możliwość zbierania informacji na temat żyjących tam zwierząt i roślin oraz badania siedlisk i ekosystemów.
W College of the Atlantic duże znaczenie ma aktywizm, podejmowanie działań w celu przemiany otaczającej nas rzeczywistości. Studenci tej uczelni mają możliwość zarówno poznawania człowieka i przyrody oraz rozumienia relacji, które ich łączą, jak również zdobycia wiedzy i umiejętności pozwalających na wprowadzanie zmian w kierunku bardziej zrównoważonego i przyjaznego Ziemi sposobu życia. Zarówno poprzez uczestniczenie w różnorodnych zajęciach, jak i poprzez inne aktywności, w tym udział w zarządzaniu uczelnią, realizowanie indywidualnych projektów, podróże i praktyki, studenci tej uczelni mają szansę zdobyć wiedzę i umiejętności, które pozwolą im być świadomymi i aktywnymi członkami globalnej społeczności, efektywnie działającymi dla dobra ludzkości i całej naszej planety.
Źródła:
Strona College of the Atlantic: https://www.coa.edu
Origins, Bill Carpenter, https://www.coamagazine.online/content/origins
College of the Atlantic: A Small Four-Year School Uses Forests, Farms, and Islands for Student-Led Planning, Research, Food Production, and Study, Shuyi Lin, https://wildlandsandwoodlands.org/wp-content/uploads/2022/03/College-of-the-Atlantic.pdf
The Top 9 Alternative Universities in the World, https://progressiveschooling.com/top-9-alternative-universities-in-the-world/
Filmy:
Introduction to COA, https://www.youtube.com/watch?v=u0S-8zKnq7g
Welcome to COA, https://www.youtube.com/watch?v=VbY56uW7FtA
Islands Program at College of the Atlantic, https://www.youtube.com/watch?v=SWYyPMrWzN0
[i] Origins, Bill Carpenter, https://www.coamagazine.online/content/origins
Zdjęcia pochodzą ze strony uczelni College of the Atlantic (https://www.coa.edu/).